Strona główna
Curriculum Vitae
Bibliografia
Badania wykopaliskowe
Galeria zdjęć
Linki
Kontakt
Szukaj
Zespoły osadnicze
Krzesk-Królowa Niwa
Krzesk-Królowa Niwa 
Krzesk-Królowa Niwa, gm. Zbuczyn Poduchowny, pow. siedlecki, woj. mazowieckie, st. 1
I. Krzesk-Królowa Niwa, gm. Zbuczyn Poduchowny, pow. siedlecki, woj. mazowieckie, st. 1. W skład zespołu osadniczego w Krzesku-Królowej Niwie wchodzi grodzisko, 26 osad przygrodowych (st. 2-23, 25-28) i cmentarzysko szkieletowe leżące na gruntach wsi Zawady. Stanowi on przykład skupienia osadniczego o charakterze prowincjonalnym, funkcjonującego w warunkach strefy pogranicznej polsko-ruskiej, z daleka od dużych ośrodków władzy państwowej i kościelnej.

GRODZISKO. Grodzisko odkrył w latach dziewięćdziesiątych XIX wieku A. Pleszczyński, ale opisu i pierwszych pomiarów dokonał dopiero w 1935 roku J. Mikulski. Grodzisko zweryfikowane zostało 1957 roku przez pracowników Zakładu Polskiego Atlasu archeologicznego i wpisane do rejestru zabytków. W 1965 roku W. Szymański przeprowadził badania sondażowe. Uzyskane wyniki pozwoliły określić chronologię grodu na VII-VIII (?) i XI wiek. Stacjonarne badania wykopaliskowe na grodzisku w Krzesku rozpoczęła M. Miśkiewiczowa w 1976 roku i przez następnych dziesięć lat kontynuowane one były przeze mnie. Położone jest ono w widłach dwóch bezimiennych cieków odprowadzających wody do zlewni Krzny Północnej. Należy do typu grodzisk nizinnych, pierścieniowatych, z podwójną linią wałów. Usytuowane jest na naturalnie uformowanej kępie piaszczystej, otoczonej rozległymi łąkami. Jest poważnie zniszczone przez międzynarodową drogę z Warszawy do Terespola. Przecina ona obiekt w połowie. Jego część południowa została doszczętnie rozorana. Lepiej zachowa się część północna, którą poddano badaniom wykopaliskowym. Otwarto 31 wykopów. Przebadano 1200 m2, tzn. 7% powierzchni obiektu. Rozpoznano zabudowę majdanu i system umocnień w postaci wałów i fos. Wydzielono dwie fazy funkcjonowania grodu.
Wały zbudowano na surowym korzeniu. W fazie starszej fazy posiadały konstrukcję drewniano-ziemną a w młodszej fazie - ziemmno-kamienną.

OSADY PRZYGRODOWE.

Zespół danych odnoszących się do określeń chronologicznych osad z Krzeska-Królowej Niwy oparty został z konieczności wyłącznie o datowanie ceramiki, a więc z dokładnością do stu lat. W związku z tym zdawać sobie trzeba sprawę, że może to rzutować na wydłużenie rzeczywistego czasu użytkowania poszczególnych osad. Z przeprowadzonych ustaleń wynika, że okres, w którym mogły funkcjonować zamyka się w przedziałach od 100 do 200 lat. Niewiele wyróżniono osad długotrwałych. Przeciętny czas ich użytkowania wynosi około 200 lat. Zwracają uwagę przerwy w ich funkcjonowaniu trwające około 75-100 lat. Przerwy te miały miejsce w X i XI wieku. Mogły wynikać z czasowego opuszczania osad.

Tablica 1. Chronologia osad przygrodowych

Materiały dotyczące wielkości osad są bardzo skromne i oparte głównie na wynikach badań powierzchniowych. Dzięki temu można tylko ogólnie określić ich wielkość. Podstawą jest rozrzut ceramiki występującej na współczesnej powierzchni ziemi. Nie daje to możliwości precyzyjnego określenia rzeczywistej przestrzeni zajętej pod zabudowę jak i liczby istniejących gospodarstw. Na podstawie inwentaryzacji powierzchniowych można dokonać wstępnego podziału na osady małe (0,5-0,9 ha), średnie (1,2-1,8 ha) i duże (2,5-3,5 ha). Stwierdzono, że małe osady zakładano na piaszczystych kępach położonych pośród łąk, a także na łagodnie opadających stokach wysoczyzn, zawsze blisko wody. Osady średnie i duże lokowano wyłącznie na stokach i w głębi wysoczyzn. Zaobserwowano, że osady nałe były charakterystyczne dla IX-XIII wieku. Szczególnie dużo ich funkcjonowało w XII stuleciu, podczas gdy obiekty średnie i duże występowały głównie w XII-XIII wieku. Wszystkie jednak kwestie dotyczące chronologii osad, czasu i intensywności ich użytkowania oraz wielkości, można będzie pełniej naświetlić po przeprowadzeniu stacjonarnych badań wykopaliskowych. Dla okresu od VIII-XIII wieku zlokalizowano 26 osad. Nie wszystkie były użytkowane jednocześnie. Zwraca uwagę fakt, że w poszczególnych stuleciach, poczynając od IX wieku, istniały osady stare stanowiące kontynuację osadnictwa z poprzedniego okresu oraz osiedla nowozałożone. Odległość osad od grodu kształtowała się różnie w poszczególnych stuleciach i wynosiła od 75-3500 m. Określenie położenia osad w stosunku do obecnego układu wód gruntowych jest mało przydatny. Z kolei ustalenie zasięgu poziomu i zmian lustra wody tych wód w czasach współczesnych osadom jest bardzo trudny bez badań specjalistycznych. Utarty pogląd o znacznym zawilgoceniu ziem Polski we wczesnym średniowieczu jest daleko posuniętym uproszczeniem. Jak wykazała Z. Podwińska, w poszczególnych rejonach Polski poziom wód kształtowa się różnie. W dolinie Obry w Wielkopolsce był on 0 1,2-2 m niższy od obecnego. Podobnie działo się w Małopolsce i na Kujawach. Na podstawie tych danych autorka postawiła hipotezę, że " na znacznych obszarach ziem polskich poziom wód był niższy od obecnego". Dla okolic Krzeska problem ten tylko w niewielkim stopniu mogą naświetlić dane archeologiczne. Z dostępnych danych wynika, że poziom wód gruntowych w okresie wczesnego średniowiecza musiał być znacznie niższy od obecnego. Przemawia za tym lokowanie osad najstarszych (VIII-X i XI wieku) w głębi doliny, wykształconej wokół obu cieków wodnych. W stuleciach XII i XIII wystąpiło tu zjawisko przenoszenia osad na wyżej położone stoki, co spowodowało, że znalazły się one znacznie ponad poziomem doliny. Dowodzi to, że pomiędzy XI i XII wiekiem poziom wód gruntowych się podniósł, zmuszając ludność do przeniesienia się na tereny wyżej położone. Znamienny jest fakt, że na żadnym stanowisku skupienia grodowego w Krzesku nie znaleziono materiałów młodszych niż XII-XIII wiek.

Osadnictwo późnośredniowieczne i nowożytne zajęło tereny położone jeszcze wyżej, to znaczy w odległości 2-4 km od starego osadnictwa grodowego. Większość osad krzeskich położona była przy ciekach wodnych, co gwarantowało łatwy dostęp do wody. Było to w zasadzie regułą dla wczesnośredniowiecznego osadnictwa, choć zdarzają się od niej odstępstwa. Jeśli chodzi o lokalizację osad krzeskich w stosunku do miejscowych gleb to stwierdzono, że zakładano je w miejscach zabezpieczających zarówno potrzeby rolnictwa jak i gospodarki hodowlanej. Osiedla lokowane były w strefie przejściowej między ciężkimi glebami dolinnymi, a nieco lżejszymi wysoczyznowymi.

ZABYTKI

Ceramiczne


Naczynia gliniane stanowią najliczniejszą grupę znalezisk. Na grodzisku o osadach łącznie odkryto ... fragmentów naczyń. Zrekonstruowano .... całych okazów. W wyniku przeprowadzonej analizy stwierdzono, że badany materiał jest zróżnicowany pod wzgledem surowcowym, technologicznych, stylistycznym i chronologicznym. Podzielono go na 8 grup. Za naczelne kryterium podziału przyjęto technikę wykonania. Przyporządkowano jej kryterium kształtu. Wydzielono przewodnią formę naczynia krzeskiego. Jest to garnek o wysokości 45 cm, charakteryzujący się szerokim otworem (średnica 30 cm) i największą wydętością brzuśca umieszczoną w 2/3 lub 3 wysokości naczynia. Dno płaskie lub lekko wklęsłe, lepione na podsypce, nieproporcjonalnie małe do wielkości naczynia. Wylew szeroko rozchylony z nierozbudowaną krawędzią. Obustronne obtaczanie obejmuje wylew. Pozostałe części naczynia są wyrównane po stronie zewnętrznej i obmazywane po wewnętrznej. Zwraca także uwagę duża ilość granitowej domieszki schudzającej o zróżnicowanej granulacji i słaby wypał. Obserwuje się połączenie cech prymitywizmu technologicznego z dobrym opracowaniem formy naczynia. W zespole ceramiki krzeskiej wyróżniono ponadto fragmenty różniące się od niej znacznie wyższym zaawansowaniem technologicznym i odmiennymi formami. Chodzi o ceramikę białą, typu drohiczyńskiego i mazowieckiego - naczynia z cylindryczną szyjką. Łącznie wymienione rodzaje ceramiki stanowią 12,6 % badanego materiału. Ceramika biała stanowi jedyne tego typu znaleziska w międzyrzeczu Liwca, Bugu i Krzny. Jeśli chodzi o ceramikę typu k to znaleziska z Krzeska uznać trzeba za najbardziej oddalone od ośrodka ją produkującego, a więc Drohiczyna. Dotychczas sądzono, że stanowiska, że mogła występować na stanowiskach skupiających się w najbliższej okolicy pracowni drohiczyńskich. Z kolei fragmenty naczyń z cylindryczną szyjką odkryte w Krzesku powiększają liczbę tego typu znalezisk na Mazowszu wschodnim. Uogólniając rozważania dotyczące ceramiki z Krzeska należy stwierdzić, że jest ona silnie zróżnicowana pod względem technologicznym i morfologicznym. Zespół naczyń, które były wytworem miejscowym produkcji miejscowej typu wiejskiego wyróżnia się zdecydowanie od naczyń importowanych (z białej gliny, typu drohiczyńskiego i mazowieckiego), charakteryzujących się wysoką jakością. Ceramika obcego pochodzenia występowała w Krzesku tylko w niektórych obiektach, głównie w pomieszczeniach typu mieszkalnego, a tylko sporadycznie spotykano ją w warstwie kulturowej zalegającej na majdanie grodu. Ceramika ta stała się przydatna do określenia chronologii obiektów, w których ją znaleziono. Stwierdzono także dwufazowość jej napływu do Krzeska. Po raz pierwszy pojawiła się tu w X i na początku XI wieku. Była to ceramika biała. Drugi etap otworzyło XI stulecie. Jego akcentem końcowym był XII wiek wraz z napływem ceramiki typu drohiczyńskiego i naczyń z cylindryczną szyjką i drugim rzutem ceramiki białej. Omawiane typy ceramiki dały podstawę do wnioskowań o kontaktach Krzeska ze światem zewnętrznym, a także powiązań kulturowych z wschodnio- i zachodniosłowiańskim kręgiem kulturowym. Na podstawie przeprowadzonej całościowej analizy ceramikę z interesującego nas zespołu osadniczego wydatowano na X-XIII wiek.

Przęśliki stanowią drugą grupę zabytków odkrytych na grodzisku i na osadach. Łącznie znaleziono cztery okazy. Przęśliki te nie są przydatne do ustaleń chronologicznych ze względu na długotrwałe, niezmienne formy, choć można sie spotkać z poglądem, że typy kuliste, płaskokuliste, cylindryczne i niezdobione należą do starszych.
Krążek o średnicy 3,5 cm i grubości 0,5 cm, płaski, wykonany z gliny schudzonej dużą ilością drobnoziarnistego piasku i dobrze wypalony w atmosferze utleniającej. Otwór o średnicy 1 cm wywiercony po wypaleniu, powierzchnie starannie wyrównane. Poza Krzeskiem podobne krążki znane są z nielicznych stanowisk archeologicznych wczesnośredniowiecznego Mazowsza wschodniego. Między innymi odkryto je na grodzisku w Drohiczynie i na cmentarzysku w Kamiance, woj. podlaskie. Egzemplarzowi z Krzeska przypisywać należy funkcję gładzika przy produkcji naczyń glinianych.

Prażnica zachowana częściowo w górnej części, wykonana z gliny schudzonej drobnoziarnistym piaskiem wymieszanym z niewielkimi kamykami i i domieszka organiczną (trawą lub słomą), po której pozostały liczne kanaliki. Całkowity jej kształt jest niemożliwy do zrekonstruowania. Przypuszczać należy, że mogło to być naczynie czworokątne o płaskim dnie.

Żelazne

Łącznie odkryto ich 14 w tym: 10 na grodzisku i 4 na osadach. Należą one do przedmiotów codziennego użytku (noże, sierp, krzesiwa, siekierka, kółka) i ozdób stroju (szpila z kółkiem, zawieszka z końcami spiralnie zwiniętymi, sprzączka do pasa).

Noże

Stopień i zachowania jest różny. Wynika on z odłamania trzpienia, fragmentu głowni lub szczerb w ostrzu. Trzpienie ich wykonane są w postaci prostej lub lekko zwężającej się prostokątnej sztabki wyodrębnionej od głowni obustronnie i symetrycznie. Głownie są znacznie dłuższe od trzpieni. W przekroju poprzecznym maja kształt trójkątny. Ostrza są proste i łagodnie podcięte przy szpicu. Uwzględniając wymiary noży i proporcje prawdopodobne wydaje się, że długość ich wynosiła od 9 do 12 cm. Dłuższe musiały być noże o masywnej budowie. Posiadają one podobne proporcje, kształt i konstrukcję. Jeden tylko nóż cechowała krótka, ale szeroka głownia, niewspółmiernie duża i masywna w stosunku do wąskiego i cienkiego trzpienia. Taki kształt noży jest rzadko spotykany na stanowiskach wczesnośredniowiecznych w przeciwieństwie do pozostałych okazów. W literaturze przedmiotu egzemplarzom takim przypisuje się funkcję noży służących do obróbki skóry lub brzytew. W przypadku noża z Krzeska z dużym prawdopodobieństwem przypuszczać należy, że używano go do czyszczenia skór.
Do ciekawszych spośród noży z Krzeska zaliczyć trzeba kolejny egzemplarz. Cechowała go najokazalsza głownia z płytkimi wąskim rowkiem. Noże z tak ukształtowaną głownią spotyka się niezwykle rzadko w materiale wczesnośredniowiecznym. Uważa się, że służyły one do zabijania, a na pewno do oprawiania tusz zwierzęcych. Zwraca uwagę fakt, że wszystkie noże z Krzeska, szczególnie znaleziono na grodzisku, mają silnie zużyte ostrza, co świadczy o ich intensywnym i długotrwałym używaniu. Chronologicznie noże z Krzeska mieszczą się w granicach szeroko rozumianego okresu wczesnośredniowiecznego.

 Tabela 2. Tabelaryczne zestawienie wymiarów noży z Krzeska
 Tabela 2. Tabelaryczne zestawienie wymiarów noży z Krzeska

Sierp

Sierp zachował się fragmentarycznie. Znaleziono go na grodzisku w wypełnisku budynku mieszkalnego. Ze względu na niewielką szerokość głowni i gruby grzbiet zaliczyć go należy do typu wąskiego, o masywnej konstrukcji, używanego intensywnie i długo, co poświadcza poszczerbione ostrze. Tego typu narzędzia tnące wykorzystywane były do żęcia zbóż i ścinania traw. Sierp z Krzeska mógł być używany w jednym jak i drugim celu. Sierpy nie należą do zabytków masowo występujących na stanowiskach wczesnośredniowiecznych. Najbliższą analogią do okazu z Krzeska są egzemplarze z trzech stanowisk mazowieckich -Ciechanowa, Sypniewa i Wojsz.

Kółka

Znaleziono dwa okazy - jeden na majdanie grodziska a drugi w fosie międzywałowej. Stan zachowania kółek je znacznie gorszy niż pozostałych zabytków żelaznych. Powierzchnie ich są silnie skorodowane i łuszczące się. Pierwotna funkcja tej kategorii przedmiotów jest trudna do odtworzenia. Najczęściej łączy się je z elementami uprzęży końskiej. Mogły również uzupełniać okucia przy pasach, do których przyczepiano różne przedmioty. Obecność szczątków konia w Krzesku sugeruje, że znalezione tu kółka mogły być wykorzystywane przy uprzęży końskiej, a znalezisko szpili a kółkiem poświadczać możliwość noszenia ich przy pasie.

Szpila z kółkiem

Dobrze zachowana szpila znaleziona została w wypełnisku obiektu pełniącego pierwotnie funkcje domostwa. Odkryto ją w pobliżu kamiennego paleniska. Ucho szpili uformowane zostało przez zawiniecie grubszej, górnej części trzonu. Znajdujący się w nim pierścień jest luźno osadzony. Szpile z kółkiem należą do grupy zabytków niezbyt często znajdowanych na stanowiskach wczesnośredniowiecznych. Do 1960 roku znane było z terenu Polski 23 egzemplarze. Badania następnych lat liczbę tę powiększyły między innymi o znaleziska w Polsce środkowej i na Mazowszu. Na ogół występują one w pojedynczych egzemplarzach na poszczególnych stanowiskach. Znajdowano je na grodziskach (Błonie, Czersk, Drohiczyn), osadach (Poświętne, Wojsze) i cmentarzyskach (Rybałty, Kuraszewo, Korzybie Duże, Orszymowice, Pokrzywnica Wielka, Końskie, Poddębice, Dębina, Brześć Kujawski). Szpila z grodziska w Krzesku jest pierwszym znaleziskiem na obszarze międzyrzecza Liwca i Bugu. Zaliczyć ją należy do skupiska środkowo-bużańskiego tego typy znalezisk. Jest ono oddzielone od skupienia zachodniego w międzyrzeczu Wisły i Odry. Liczne znaleziska szpil znane są także z terenów Rusi. Szpilę z Krzeska łączyć trzeba ze wschodnią koncentracją tej kategorii przedmiotów. Mogła się tu dostać za pośrednictwem ośrodka Drohiczyńskiego drogą wymiany handlowej. Szpilom z kółkiem przypisuje się różne funkcje. Uważa się, że mogły służyć do spinania szat lub były narzędziami uniwersalnymi, wykorzystywanymi jako rylce, szydła, nakłuwacze lub sztućce. Wydaje się, że szpila z Krzeska niewątpliwie pełniła tę ostatnią funkcję. Podkreśla to znalezisko noża odkrytego obok i charakter samego obiektu, w którym ją ujawniono. Z dostępnych danych wynika, że szpile żelazne na ziemiach polskich pojawiły się pod koniec X wieku i występowały do końca XIV lub przełomu XIV i XV stulecia. Na ziemiach ruskich datuje się je przeważnie na XI-XII wiek. Na podstawie ustaleń typologicznych K. Wachowskiego szpilę z Krzeska można datować od pierwszej połowy XII do końca XIII stulecia.

 Tabela 3. Chronologia szpil z Mazowsza
 

    
Sprzączka

Dobrze zachowana o prostokątnej ramce. Według klasyfikacji K. Wachowskiego zaliczyć ją należy do typu I - jednoczłonowego, datowanego na pierwszą połowę XII wieku. Najbliższą analogię do okazu z Krzeska stanowi sprzączka znaleziona w Drohiczynie z XII-XII/XIII stulecia.

 Tabela 4. Chronologiczne zestawienie zabytków żelaznych z Krzeska
 Tabela 4. Chronologiczne zestawienie zabytków żelaznych z Krzeska


Kamienne
Przęślik z ciemnofioletowego łupku owruckiego, płaskokulistego kształtu, z asymetrycznie umieszczonym otworem o wymiarach ....? Przęśliki z łupku wołyńskiego były produkowane na Ukrainie. Na ziemie polskie sprowadzano je przez ośrodki w Drohiczynie, Chełmie, Sąsiadce, Czermnie i Przemyślu. Kwestią sporną jest ich chronologia. Po ukazaniu się pracy V. A. Rybakova w 1948 roku zaczęto stosować zaproponowanego przez niego datowanie tej kategorii zabytków na okres od XI do końca XIII stulecia. Tymczasem obecność tych zabytków na stanowiskach archeologicznych poświadczona jest wcześniej, to znaczy w starszej fazie okresu wczesnośredniowiecznego. Na Mazowszu wschodnim wszystkie znalezione przęśliki z łupku wołyńskiego wydatowane zostały zgodnie z ustaleniami V.A. Rybakova na XI-XIII wiek. Wynikałoby z tego, że pojawiły się tu prawie sto lat później niż w głębi ziem polskich.

Żarna

ZAJĘCIA MIESZKAŃCÓW


Metalurgia żelaza

Metalurgię żelaza poświadczają nieliczne fragmenty żużli, które znaleziono na osadach przygrodowych. Zakładać należy, że wykonano tu część znalezionych przedmiotów żelaznych, inne zaś z całą pewnością przyniesiono z zewnątrz. W krzeskim zespole wyroby z żelaza stanowią nieliczną grupę znalezisk.

Tkactwo

O uprawianiu tkactwa świadczą przęśliki znalezione zarówno na grodzie jak i osadach. Znajdowano je w pobliżu zabudowań mieszkalnych lub w ich wnętrzach. Różnią się miedzy sobą surowcem, wymiarami, kształtem i ciężarem. Powszechnie używano przęślików glinianych, a sporadycznie z łupku wołyńskiego.

Obróbka rogu.

Na obróbkę wskazuje nieliczny materiał zabytkowy pochodzący wyłącznie z grodu. Są to niewielkie fragmenty rogów jelenich ze śladami prostych i pojedynczych nacięć. Pozostałościami produkcji hutniczo-kowalskiej są znaleziska brył żużla, które wystąpiły na dwóch osadach położonych na zachód od grodziska i przedmioty żelazne pochodzące z majdanu grodu. Rozwojowi wytwórczości hutniczo-kowalskiej sprzyjać mogły rozległe połacie łąk zasobnych w rudę darniową. Sam wytop żelaza odbywał się zapewne w otwartych paleniskach, na co wskazuje obecność żużlu w niektórych z nich w postaci miseczkowatych czasz. Brak znalezisk dysz glinianych wskazuje, że nie stosowano wytopu w dymarkach.
W krótkim podsumowaniu rozważań dotyczących zagadnień gospodarczych należy stwierdzić, że na pierwsze miejsce wysuwa się znaczenie hodowli zwierząt a szczególnie bydła i wiążące się z tym przetwórstwo mięsa. Wszystkie pozostałe działy stanowiły jedynie uzupełnienie tej podstawowej działalności. Ogólny poziom gospodarki uznać trzeba za niski i odnieść go w zasadzie do etapu gospodarki samowystarczalnej. Ten sposób gospodarowania rozpowszechniony był w najbliższej okolicy krzeskiego skupienia osadniczego, ale także i na innych terenach wschodniego Mazowsza. Był ponadto charakterystyczny zarówno dla starszej jak i młodszej fazy okresu wczesnośredniowiecznego.

Rolnictwo

Rolnictwo w Polsce wczesnośredniowiecznej stanowiło podstawowe zajęcie ludności. W Krzesku udokumentowane jest słabo. Jedynych danych dostarczyły źródła z grodziska. W trakcie badań wykopaliskowych nie natrafiono na ślady żadnych zbóż. Ich uprawę pośrednio poświadczają znaleziska odcisków źdźbeł słomy na grudkach polepy, kamienie żarnowe, fragment prażnicy i sierpa żelaznego. Tak skape dane sygnalizują zaledwie obecność rolnictwa, ale nie pozwalają na wyciągnięcie żadnych wniosków dotyczących jego intensywności, sposobów uprawy ziemi i gatunków wysiewanych zbóż. Ogólny jego obraz może być rekonstruowany na podstawie wypracowanych uogólnień, zgodnie z którymi przyjmuje się, że w X-XIII wieku powszechnie panował przemienno-odłogowy system uprawy roli. Przyjmuje się, że w okresie wczesnego średniowiecza pod uprawę przeznaczano tereny położone w odległości kilkuset metrów od osad. Były to tak zwane pola bliższe, podlegające intensywnej eksploatacji. W zgodzie z powyższa hipotezą pozostają obserwacje poczynione w Krzesku. Położenie osad przy krawędzi dolin, czy w głębi doliny, ale przy granicy wysoczyzny wskazuje, że i tu gospodarowanie odbywało się w pobliżu zabudowań, z jednoczesnym wykorzystaniem gleb o zróżnicowanej strukturze. Lokalizacja tych osad nie była kwestia przypadku lecz świadomego wyboru miejsca spełniającego wymogi ówczesnej gospodarki rolnej. Do XI stulecia eksploatowane były w Krzesku głównie pola położone w pobliżu grodu i większości osad, podczas gdy w XII-XIII wieku eksploatacją objęto tereny bardziej oddalone. Przyczyn takich zmian doszukiwać się należy w wyjaławianiu gleb na skutek ich długotrwałego użytkowania i w podnoszeniu się wód gruntowych. Z obliczeń wynika, że mieszkańcy zespołu grodowego okupowali powierzchnię około 2220 km2.

Hodowla

Podobnie jak rolnictwo, zaliczana jest do podstawowych zajęć ludności w okresie wczesnego średniowiecza. Istnienie jej potwierdzone jest również w Krzesku. Potwierdzają ją zwierzęce szczątki kostne odkryte na grodzisku. Analiza zoologiczna pozwoliła na bliższe określenie gatunków hodowanych tu zwierząt, a niekiedy nawet i ras. Przebadany materiał w liczbie 3319 fragmentów spośród 5512 poddanych analizie pochodzi od krowy, świni owcy/kozy, konia, psa i kota. Najliczniej reprezentowane są szczątki kostne krowy (82,9%), następnie świni (11 %), owcy/kozy (4,7 %), a w dalszej kolejności konia (0,5 %, psa (0,1 %) i kota (0,8 %). Wśród kości krowy zwracają przede wszystkim uwagę fragmenty pochodzące z osobników dorosłych (90, 3 %). Mniejszy udział stanowią szczątki kostne zwierząt młodych (7,7 %) i cieląt (2%). Bydło z Krzeska w całości zaliczyć trzeba do rasy krótkorogiej, formy nizinnej (bos taurus brachyceros), drobnokościstej i o małych rozmiarach. Kości świni należały w Krzesku wyłącznie do zwierząt młodych i prosiąt. Kości osobników dorosłych nie stwierdzono w ogóle. W zespole kości owcy/kozy wyróżniono szczątki należące głównie do jagniąt i osobników młodocianych. Nie natrafiono na kości zwierząt w wieku dorosłym. Szczątki konia wystąpiły w niewielkiej ilości (0,5 %) w postaci uniemożliwiającej bliższe ich omówienie. Z kolei kości psa stanowią znalezisko odosobnione. Są to bardzo drobne, mało charakterystyczne i niediagnostyczne ułamki.

W świetle przedstawionych danych nie ulega wątpliwości ogromna rola hodowli w gospodarce wczesnośredniowiecznego Krzeska. Zdecydowanie na pierwszy plan wysuwa się znaczenie bydła. Z jednej strony mamy do czynienia z absolutną dominacją kości krowy, a z drugiej strony zwraca uwagę fakt, prawie wyłącznego występowania szczątków kostnych pochodzących z głów i tułowi zwierzęcych, przy jednoczesnym wyraźnym niedoborze kości kończyn. Odnosi się to w jednakowym stopniu do bydła jak i nierogacizny. Zjawisko takie jest nieznane na innych stanowiskach z międzyrzecza Liwca Bugu i Krzny. Warunki środowiskowe w okolicach Krzeska wyjątkowo sprzyjały prowadzeniu gospodarki hodowlanej. Możliwość jednoczesnego, uzupełniającego się użytkowania strefy dolinno-łąkowej i wysoczyznowo-leśnej ułatwiało nie tylko sam wypas zwierząt ale także możliwość gromadzenia pasz. Jednak ogólny obraz tej gospodarki świadczy o niskim poziomie techniki hodowlanej. Hodowlę świń ułatwiały dobre warunki paszowe w pobliskich lasach. Za półdzikim jej charakterem przemawia obecność zwierząt dużych rozmiarów, spokrewnionych z dzikimi. Dogodne warunki środowiskowe nie w pełni zostały wykorzystane przy hodowli tutejszego bydła. Takie jego cechy jak drobna budowa, niewielkie rozmiary, zabiedzenie i niedożywienie (małe rozmiary możdżeni) świadczą o prymitywnych warunkach chowu. Brak śladów pomieszczeń gospodarczych służących do przechowywania zwierząt, pozwala postawić wniosek o całorocznym trzymaniu ich pod gołym niebem, latem na rozległych i odległych od osad pastwiskach a zimą prawdopodobnie na majdanie grodu. Za prymitywną formą gospodarki hodowlanej przemawia ponadto fakt, że nie stwierdzono kości bydła odmiany dużej wymagającej zaawansowanej i wyspecjalizowanej techniki chowu. Prymitywną formę tej gospodarki tłumaczy również liczbowa przewaga kości krowy nad świnią, co wskazuje jednocześnie na archaiczną formę gospodarowania.

Łowiectwo

Z zestawień statystycznych kości wynika, że liczba szczątków kostnych zwierząt dzikich w materiale z Krzeska jest niewielka i wynosi zaledwie 0,9 %. Analiza gatunkowa pozwoliła wydzielić pięć gatunków zwierząt dzikich: dzika, jelenie, łosia, mikrossaki i ptaki. W grupie dużych zwierząt czołowe miejsce zajmuje jeleń (30 %) przed dzikiem (20 %) i łosiem (2,5 %). Obecność mikrossaków jest unikatowa w skali stanowisk wczesnośredniowiecznego Mazowsza. Szczątki ich w Krzesku stanowią 1 część całego zbioru kości. Podobnie rzecz się ma z kośćmi ptaków. Stanowią one 1/3 część rozpatrywanego zespołu. Zły stan ich zachowania nie zezwala na określenie ich przynależności gatunkowej ani wiekowej. Symboliczny udział procentowy kości zwierząt dzikich w Krzesku świadczy o niewielkim znaczeniu tego działu gospodarki. Zwierzęta łowne w nikłym tylko stopniu uzupełniały jadłospis miejscowej ludności.

Przetwórstwo

Przetwórstwo płodów rolnych udokumentowane jest znaleziskami kamieni żarnowych i prażnicy. Znaleziska te informują, że na w krzeskim zespole osadniczym intensywność przetwórstwa zbożowego była niewielka, prawdopodobnie zgodna z codziennymi potrzebami ludności. Uzyskane produkty przeznaczano zapewne od razu do bezpośredniego spożycia. Drugi dział przetwórczy wiązał się z obróbką mięsa. Duże rozdrobnienie kości i ślady rąbania dowodzą, że było ono ćwiartowane przy pomocy ostrych narzędzi. Ubój zwierząt i dzielenie mięsa odbywało się zapewne poza grodem i osadami. Najprawdopodobniej czynności te przeprowadzano bezpośrednio na pastwiskach. Dalsza obróbka mięsa polegała na poddawaniu go konserwacji. Ślady działania wysokich temperatur, stwierdzone na licznych kościach dowodzą, że pozostawały one w bliskim kontakcie z ogniem, w trakcie gotowania albo wędzenia. Ten proces odbywał się już w grodzie o czym świadczy duża liczba ognisk i palenisk odkrytych na majdanie. Należy tu podkreślić, że przy wielkiej liczbie kości w niektórych obiektach prawie zupełnie brak ich w ogniskach i paleniskach. Wszystko przemawia za tym, że zakonserwowane mięso przechowywano na majdanie grodu w specjalnie przeznaczonych do tego celu pomieszczeniach - domostwach pełniących funkcję magazynów. Świadczy o tym duże nagromadzenie w nich szczątków kostnych (do 1350 fragmentów) i naczyń ceramicznych o charakterze zasobowym (o wysokości do 0,7 m). Na uwagę zasługuje również fakt odkrycia głównie kości czaszek i tułowi zwierzęcych, co sugeruje, że pozostałe części tuszy, związane z kończynami były wynoszone na zewnątrz. Z kolei duże nagromadzenie kości, obiektów typu gospodarczego, ognisk i palenisk dowodzi, że przetwórstwo mięsne w Krzesku było prowadzone na dużą skalę i odgrywało znaczną rolę wśród codziennych zajęć ludności.