Strona główna
Curriculum Vitae
Bibliografia
Badania wykopaliskowe
Galeria zdjęć
Linki
Kontakt
Szukaj
Zespoły osadnicze
Krzesk-Królowa Niwa
Podsumowanie 
Ciałopalne cmentarzyska kurhanowe
Na obszarze międzyrzecza Liwca, Bugu i Krzny badaniami wykopaliskowymi objęto 25 kurhanów spośród 90 kopców zinwentaryzowanych w latach dziewięćdziesiątych XX wieku.

Podsumowanie

Badaniami wykopaliskowymi objęto 3 kopce (nr 1-3). Nasypy ich zachowały się do wysokości od 0,45 do 0,97 m mierząc od współczesnej powierzchni ziemi a średnice od 5 do 7 m. W dwóch grobach okryto pochówki typu nakurhanowego (kurhan 1-2) a jeden kopiec (kurhan 3) uznano za mogiłę symboliczną. Nie było w niech śladów ani pochówków ciałopalnych, ani szkieletowych. Ze względu na znaczny stopień przepalenia i rozdrobnienia przepalonych kości z obu wymienionych kurhanów nie udało się określić ich przynależności anatomicznej. Niemożliwe też było ustalenie wieku i płci osobników, od których pochodziły. Nie można więc nic powiedzieć o liczbie zmarłych pochowanych w tych grobach. W kurhanach, w których znajdowały się pochówki występowała również ceramika i pojedyncze zabytki ruchome. Materiał ten zalegał na powierzchni nasypów.

Podsumowanie
Ryc. 2. Lokalizacja warstwy ciałopalenia w kurhanach z obszaru międzyrzecza Liwca Bugu i Krzny. [a- współczesny humus, b- pierwotny nasyp kurhanu, c- warstwa ciałopalenia, d- calec, e- rozpłynięty nasyp kurhanu wypełniający rów przykurhanowy]. Opracowała Joanna Kalaga.

W całości rozpoznano jedno cmentarzysko (Horodyszcze). W wyniku przeprowadzonych badań wykopaliskowych ustalono, że budowa kurhanów była prosta - usypano je z czystego piasku lub z piasku i kamieni. Sporadycznie użyto też gliny, ale zrobiono z niej wyłącznie jądra kurhanów. Nasypy wykonano z piasku zebranego w okolicy grobów, albo wybranego na obrzeżu zakładanych grobów. Tylko w jednym przypadku rów przykurhanowy został wybrukowany kamieniami polnymi (Czekanów). Jest to znalezisko odosobnione nie tylko w dorzeczu środkowego Bugu ale również na innych ziemiach słowiańskich. Rowy przy pozostałych kurhanach z międzyrzecza Liwca, Bugu i Krzny nie miały żadnych konstrukcji. Funkcja tej kategorii obiektów przykurhanowych jest dyskutowana w literaturze przedmiotu. Na ogół przypisuje się im znaczenie funkcjonalne, odwadniające otoczenie grobu kurhanowego.

Z dostępnych danych wynika, że część nasypów kurhanowych przykryta była jednowarstwowym płaszczem kamiennym wykonanym z drobnych otoczaków granitowych, ściśle przylegających do siebie. Tak skonstruowane kurhany znane są z miejscowości Rogów. Według opinii archeologów zewnętrzne bruki kamienne miały zabezpieczać nasypy przed deformacją. Normą zaś kurhanów ze skupienia rogowskiego było układanie kamiennych konstrukcji podkurhanowych - kolistych, owalnych i czworobocznych niekiedy w połączeniu z niewielkimi brukami. Do budowy wszystkich rodzajów konstrukcji używano nieobrobionych, polnych kamieni granitowych. Przylegały one do siebie, ale nie były łączone żadną zaprawą murarską. Na szczególną uwagę zasługuje czworoboczna konstrukcja kamienna z dwoma wewnętrznymi komorami (Rogów, st. 8, kurhan 2). Nie ma do niej bezpośrednich analogii wśród słowiańskich znalezisk grobowych tego typu. Na uwagę zasługuje również czworoboczna konstrukcja kamienna z cmentarzyska w Czekanowie. Ta z kolei stanowi przyczynek do prowadzonych ostatnio studiów nad rozprzestrzenianiem się na ziemiach polskich i pozostałych terytoriach słowiańskich czworokątnych kurhanów. Dyskusja nad funkcją konstrukcji podkurhanowych jest dobrze znana z literatury przedmiotu. Powtórzyć więc tylko wypada, że przypisuję się im znaczenie kultowe. Miały one pełnić funkcję symbolicznych domów umarłych. Niekiedy nadaje się im tylko znaczenie praktyczne, sadzi się, że miały one zabezpieczać nasypy u podstawy przed rozmywaniem się. Poza grobami z konstrukcjami kamiennymi znany jest jeden grób z podkurhanową konstrukcją drewnianą, czworobocznego kształtu. Ujawniono ją na cmentarzysku w Horodyszczu. Składa się ona z pojedynczego wieńca bierwion ułożonych w czworobok i niewielkiego stosu usytuowanego w jednym z narożników. Założenie to jest podobne do innych tego rodzaju konstrukcji, dobrze znanych z grobów kurhanowych z rozległych terenów wczesnośredniowiecznej Słowiańszczyzny. Elementem wyróżniającym założenie z Horodyszcza jest stosu wzmiankowanego wyżej. Całość stanowi znalezisko odosobnione na ziemiach słowiańskich.

Kształt i wielkość kurhanów z obszaru dużego zakola Bugu były zróżnicowane. Najliczniej występowały groby o kolistej podstawie. Do rzadkości należały kopce owalne i czworoboczne. Średnice kurhanów kolistych wynosiły od 3,5 do 11 m, a wymiary grobów czworobocznych zamykały się w granicach 4 X 4 m, natomiast długość osi nasypów owalnych wahała się od 4 do 8 m. Z kolei pierwotna wysokość nasypów mogła wynosić od 1,2 do 1,8 m.

Istotną kwestią wiążącą się z budową omawianych kurhanów jest miejsce zalegania warstwy ciałopalenia. Ustalono, że zalegała ona wyłącznie u podstawy nasypów. Jej przeciętna miąższość wynosiła 20 cm. We wszystkich przebadanych kopcach znajdowała się ona na gruncie oczyszczonym z pierwotnego humusu. Niekiedy był on ponadto celowo wyrównany. Warstwa ta występowała na wtórnym złożu. Traktować ją należy jako symboliczną postać stosu ciałopalnego, przyniesionego z miejsca kremacji zwłok w miejsce pochówku.

Podsumowanie
Ryc. 3. Horodyszcze. Kurhan nr 1. Planigrafia szczątków kostnych osobników zmarłych w wieku iuvenis i adultus. Opracowała Joanna Kalaga.

W kurhanach z międzyrzecza Liwca, Bugu i Krzny ujawniono pochówki nakurhanowe (3), podnasypowe (2) i nasypowe (1). Wymieniono je w kolejności częstotliwości występowania.

W zdecydowanej większości kurhanów występowały pochówki jednego typu. Odstępstwo od tej zasady zaobserwowano tylko w jednym grobie, w którym stwierdzono nakurhanowy i podnasypowy sposób pogrzebania prochów. Dzięki analizom antropologicznym uzyskano dane pozwalające szacunkowo określić płeć, wiek i liczbę pogrzebanych osobników w poszczególnych kurhanach. Poczynione ustalenia upoważniają do wnioskowania o zbiorowym charakterze wszystkich typów pochówków. Jednak w odniesieniu do grobów z nakurhanową lokalizacją przepalonych kości, nie ma pewności co do tego czy prochy wszystkich zmarłych umieszczono na nasypach w trakcie jednego pogrzebu, czy szczątki poszczególnych osobników grzebano osobno, podczas kolejnych uroczystości pogrzebowych. Nie ma takich wahań w odniesieniu do pochówków dwu pozostałych typów. W ich przypadku wszystkie kości odkryte w trakcie badań wykopaliskowych dostały się do grobów w jednym czasie. Wszystkie pochówki, szczególnie pod- i nasypowe zliczyć należy do bezpopielnicowych i rozproszonych. Kości zalegały w nich na warstwie ciałopalenia lub na warstwie piasku przykrywającej spaleniznę. Interesujących danych dostarczyła analiza planigraficzna kości w pochówkach pod- i nasypowych. Wykazała ona dwa sposoby deponowania prochów ludzkich. Pierwszy polegał na bezładnym ich rozpraszaniu na całej powierzchni grobów, a drugi na składaniu szczątków w skupiskach umieszczonych na obrzeżach mogił. Istotną cechą charakteryzowanych pochówków jest to, że kości poszczególnych osobników były ze sobą przemieszane i złożone w kilku skupiskach, w różnych częściach grobów.

Podsumowanie
Ryc. 4. Wyposażenie kurhanów ciałopalnych z obszaru międzyrzecza Liwca, Bugu i Krzny. 1- kamienny paciorek, 2 - kabączek brązowy wity w półtora zwoju, 3-4 gliniane przęśiki, 5- kamienna osełka, 6-9 fragmenty naczyń glinianych, 10-nóż żelazny, 11- krzemienie.

Uwaga ta odnosi się również do wyników analizy rozrzutu kości z uwagi na ich przynależność anatomiczną. Wszystko to wzbogaca wiedzę o strukturze ciałopalnych pochówków w kurhanowych zespołach zwartych z omawianego obszaru. Dotychczas studia takie nie były możliwe ze względu na brak badań antropologicznych odkrywanych kości i nieprecyzyjną metodę ich dokumentowania podczas prac wykopaliskowych. Na podstawie ustaleń archeologicznych i antropologicznych orzeczono, że we wszystkich typach pochówków znajdowały się kości kilku osobników. Udowodniono więc ich zbiorowy charakter. Stanowi to nową jakość w dotychczasowej wiedzy o kurhanowych pochówkach ciałopalnych, szczególnie pod- i nasypowych. Z dalszych ustaleń wynika, że razem grzebano dzieci i osoby dorosłe w tym kobiety i mężczyzn. Umieralność osobników określono na wiek od infans I do maturus, ale przeciętnie iuvenis i adultus. Po raz pierwszy możliwe też było zapoznanie się z anatomiczną strukturą badanych szczątków kostnych. Pozwoliło to stwierdzić, że pochodzą one ze wszystkich części szkieletów ludzkich. Za istotne uznać trzeba wyniki badań poświadczające także pewną, choć niewielką, liczbę pochówków cząstkowych.

W niektórych grobach poza kośćmi ludzkimi odkryto ponadto przepalone kości zwierzęce (ptaków i zwierząt kopytnych). Ich procentowy udział w stosunku do szczątków ludzkich był niewielki. Odznaczały się identycznym stopniem przepalenia i rozdrobnienia jak kości ludzkie. Znaleziska te dobrze poświadczają praktykę palenia ofiar razem z umarłym na stosie ciałopalnym, słabo dotychczas udokumentowaną źródłami archeologicznymi.

Wspomnieć jeszcze wypada o grobach symbolicznych. Można się ich doszukiwać w dwóch obiektach, a mianowicie w kurhanie nr 2 na cmentarzysku w Rogowie (st. 8) i kopcu nr 3 na nekropoli w Zalesiu (st. I).

Wyposażenie przebadanych kurhanów ciałopalnych z podlaskiego przełomu Bugu było ubogie, ale zróżnicowane.

Zalegało ono razem z kośćmi. Odkryte zabytki zaliczyć należy do grupy przedmiotów codziennego użytku, kultu i ozdób. Nie stwierdzono w nich broni. Najliczniejszą grupę znalezisk stanowi ceramika. Znaleziono 1100 fragmentów, z których zrekonstruowano 81 niekompletnych naczyń garnkowatych różnej wielkości. Liczba fragmentów i naczyń w poszczególnych grobach wykazuje duże zróżnicowanie (od 1 do 8 egzemplarzy). Z kolei ich fragmentaryczność świadczy o celowym niszczeniu okazów przed umieszczeniem w grobach. Poza ceramiką, w pozostałych grupach zabytków wymienić można: dwa kamienne paciorki, kabłączek skroniowy wity w półtora zwoju, nóż żelazny, nieokreślony fragment przedmiotu żelaznego, kamienną osełkę, dwa, częściowo zachowane przęśliki gliniane, bryłkę krzemienia z zaczątkowa forma obróbki, wyprawione pasy i kawałki skóry zwierzęcej oraz skorupki jaj.

Podstawę datowania kurhanów stanowi ceramika, która się w nich znajdowała. Była to młodsza ceramika typu drohiczyńskiego i mazowieckiego, a rzadziej starsza - prasko-korczakowska. Próba datowania metodą dendrologiczną nie powidła się, choć przebadano 240 próbek drewna. Ustalono, że najstarszy ciałopalny kurhan (Izdebki-Wąsy) na obszarze podlaskiego przełomu Bugu pochodzi z VI/VII-pierwszej połowy VII wieku. Następne kopce (Horodyszcze) zbudowano dopiero w X i na początku XI stulecia, a kolejne - pomiędzy połową XI a XIII wiekiem (Czekanów, Rogów, Zalesie).

Rekapitulacja. Dla starszej fazy okresu wczesnośredniowiecznego na omawianym obszarze charakterystyczny jest zwyczaj składania pochówków podnasypowych. Zanika on w młodszej fazie tego okresu. Rozpowszechnia się wówczas praktyka umieszczania ich pod- lub na nasypach. Zwraca uwagę fakt stosunkowo późnego pojawienia się konstrukcji kurhanowych. Zaczęto je tu stosować dopiero w młodszym podokresie wczesnego średniowiecza. Ciałopalny obrządek pogrzebowy zaprezentowanego obszaru cechuje duża różnorodność form. Istotne jest również i to, że dużej niż gdzie indziej stosowano kremację zwłok. Odbywanie tych pogańskich zwyczajów pogrzebowych odbywało się równolegle z chrześcijańskimi praktykami grzebania zmarłych (inhumacja połączona z paska formą grobu).