|
|
Celem pracy jest próba
charakterystyki ciałopalnego obrządku pogrzebowego na obszarze dużego zakola
Bugu w okresie wczesnego średniowiecza. Zasięg terytorialny rozpatrywanych
zjawisk wyznacza na wschodzie i północy podlaski przełom Bugu. Granicę
zachodnią określa dorzecze Liwca, a południową – Zielawa z dopływami, rzeka
będąca głównym dopływem Krzny. Przedmiot badań stanowią źródła archeologiczne
pochodzące z trzydziestu ośmiu pewnych i domniemanych zespołów grobowych.
Większość z pochodzi z badań wykopalisk z lat dziewięćdziesiątych XX wieku. Zakres
chronologiczny monografii obejmuje okres rozpoczynający się w drugiej połowie
VI wieku, a kończący się w XIII stuleciu.
Książka składa się z pięciu
zasadniczych rozdziałów. W pierwszym z nich umieszczono zagadnienia wstępne dla
rozpatrywanej problematyki. Wskazano na cel i przedmiot badań, uwzględniono zakres
terytorialny i chronologiczny analizowanych zagadnień. W dalszej kolejności
omówiono stan i historię badań nad kształtowaniem się ciałopalnego obrządku
pogrzebowego. Zwrócono też uwagę na metodę prowadzenia badań wykopaliskowych,
na cmentarzyskach kurhanowych.
Drugi rozdział poświęcono charakterystyce środowiska
geograficznego. Omówiono w nim krainy geograficzne, geomorfologię terenu, sieć
hydrograficzną, gleby i szatę roślinną. Informacje zawarte w nim stanowią punkt
wyjścia do analizy położenia poszczególnych grobów lub cmentarzysk w stosunku
do rzeźby i hydrografii terenu. Pozostałe elementy środowiska przyrodniczego a
więc rozkład współczesnych gleb i szaty roślinnej, z uwagi na mniejszą
przydatność do studiów archeologicznych, wykorzystano w ograniczony sposób.
W trzecim rozdziale
zamieszczono katalog źródeł archeologicznych. Uwzględniono w nim wszystkie
wczesnośredniowieczne groby z pochówkami ciałopalnymi znane z obszaru
środkowo-zachodniego dorzecza Bugu: a) wymieniane w literaturze przedmiotu, b)
zarejestrowane w archiwach muzealnych i urzędach konserwatorskich, c) odkryte
ostatnio w trakcie badań archeologicznych oraz d) wskazane przez miejscową
ludność.
Poszczególne
stanowiska sepulkralne zaprezentowano w kolejności alfabetycznej nazw miejscowości,
w których je zlokalizowano. Opis poszczególnych stanowisk przedstawiono według wypracowanego
schematu zamieszczonego poniżej.
W
czwartym rozdziale zawarto analizę źródeł archeologicznych. Rozdział ten
podzielono na trzy części. W pierwszej omówiono zespoły grobów płaskich,
jamowych, w drugiej kurhanowych natomiast w trzeciej – pochówki ciałopalne
złożone w grobach na cmentarzyskach szkieletowych, rzędowych, typu
mazowieckiego. W każdym przypadku brano pod uwagę położenie grobów lub cmentarzysk
względem rzeźby terenu, sieci hydrograficznej i współczesnych osiedli.
Uwzględniono budowę poszczególnych kategorii grobów, a w przypadku cmentarzysk
– ich wielkość i wewnętrzne rozplanowanie. W odniesieniu do pochówków
ciałopalnych na nekropolach typu mazowieckiego interesowano się ich lokalizacją
w stosunku do grobów szkieletowych. Przedmiotem osobnych studiów była analiza
wyposażenia trzech wspomnianych typów mogił ciałopalnych. Wskazano na rodzaj
znajdowanych przedmiotów, ich ilość i wzajemne występowanie ze sobą. Równolegle
prowadzono też studia porównawcze, przestrzenno-chronologiczne rozpatrywanych
cech obrządku pogrzebowego zarówno między poszczególnymi zespołami grobowymi
odkrytymi w międzyrzeczu Liwca i Bugu, jak i znanymi z pozostałych ziem
polskich i słowiańskich.
Rozdział piąty poświęcono
wnioskom. Ograniczono je tematycznie do dwóch zasadniczych zagadnień:
rekonstrukcji ostatniego etapu pogrzebu ciałopalnego i chronologicznego
zróżnicowania omawianych zjawisk sepulkralnych. Pierwsze z wymienionych
zamierzeń zrealizowano przede wszystkim na podstawie źródeł archeologicznych.
Uwzględniono również przekazy pisane. Zasygnalizowano wreszcie kwestie wiążące
się z pojawieniem się na Pobużu rytuału szkieletowego i chrystianizacji tych
ziem jak i faktu długiego przeżywania się pogańskich praktyk grzebania
zmarłych.
W Aneksie (Rozd. VI)
umieszczono analizę surowcową, technologiczną, stylistyczną i chronologiczną
ceramiki pochodzącej z wyposażenia grobów ciałopalnych badanych w latach 1983 i
1991-1998. Zdecydowano się oddzielnie omówić te zagadnienia z uwagi na to, że
stanowią one odmienny i obszerny zespół zagadnień nie wiążących się
bezpośrednio z głównym wątkiem monografii.
Integralną część prezentowanej monografii stanowią ilustracje (58) i
zestawienia tabelaryczne (86). Książkę zamyka bibliografia tematyczna licząca
400 pozycji. |
